افزایش کیفیت بهداشتی شیر در گله‌های شیری ایران: تحلیل داده‌های علمی و راهکارهای عملی

کیفیت بهداشتی شیر یکی از چالش‌های مهم در صنعت لبنیات ایران است و ارتباط مستقیم با سلامت مصرف‌کننده، قیمت فروش و سودآوری گله دارد.                                                      

بررسی‌های علمی نشان داده‌اند که عوامل مدیریتی و بهداشتی در سطح مزرعه نقش تعیین‌کننده در کنترل میکروارگانیسم‌ها و بار باکتریایی شیر دارند. این مقاله بر اساس داده‌های معتبر از تحقیقات دانشگاهی و کاربردی در مزارع ایرانی، عوامل مؤثر را تحلیل و راهکارهای عملی برای بهبود کیفیت شیر ارائه می‌دهد.

1. مسئله کیفیت بهداشتی شیر در ایران

بار باکتریایی کل (Total Bacterial Count – TBC) در شیر خام به عنوان شاخص اصلی کیفیت بهداشتی مورد استفاده قرار می‌گیرد و کاهش آن برای بازارهای داخلی و صادراتی اهمیت دارد. مطالعات انجام‌شده در ایران نشان می‌دهد که عوامل مدیریتی متعدد مانند بهداشت محیط، مواد پاک‌کننده، کیفیت آب، و رفتار کارگران، به طور معنی‌داری با TBC مرتبط هستند [1].

2. عوامل مدیریتی مؤثر بر کیفیت شیر

الف) بهداشت دستگاه‌های دوش شیر

مطالعه علمی انجام‌شده روی 56 مزرعه شیری در ایران نشان می‌دهد که استفاده از مواد مناسب برای تمیز کردن نوک پستان‌ها و سیستم شیر دوش همراه با شستشوی منظم آب‌تشت‌ها با کاهش معنی‌دار TBC مرتبط است [1]. این امر نیاز به یک پروتکل استاندارد و پایدار دارد.

ب) بهداشت محیط و زیرساخت‌ها

نتایج تحقیق نشان می‌دهد که مزرعه‌هایی با اهتمام به تمیزی آغل‌ها، مدیریت بستر و حضور دامپزشک بار باکتریایی شیر بسیار کمتر داشته‌اند [1]. همچنین کنترل کیفیت آب و جلوگیری از آلودگی محیط، نقش مهمی در کاهش TBC دارد.

ج) آموزش و مهارت نیروی انسانی

سطح آموزش کارکنان در فرایند دوشیدن شیر، نظافت و مدیریت بهداشت، عامل کلیدی دیگری است که مطالعات ایرانی آن را برجسته می‌کنند. مزرعه‌هایی که کارگرانشان آموزش دیده‌اند، معمولاً نتایج بهتری در شاخص‌های بهداشتی شیر دارند [1].

3. راهکارهای عملی برای بهبود کیفیت شیر

بر اساس یافته‌های علمی و تجارب اجرایی مزرعه‌داران، راهکارهای زیر برای کاهش بار باکتریایی TBC و ارتقای کیفیت شیر توصیه می‌شود:

الف) طراحی و اجرای پروتکل بهداشتی استاندارد

• استفاده از مواد پاک‌کننده مؤثر برای نوک پستان‌ها قبل و بعد از دوش شیر.
• شستشوی مناسب و منظم دستگاه‌های شیردوش و آب‌تشت‌ها.
• اختصاص زمان کافی برای مراحل تمیزکاری با نظارت دقیق.
  این اقدامات می‌توانند به‌طور قابل توجهی TBC را کاهش دهند [1].

ب) ارتقای بهداشت محیطی مزرعه

• تمیز نگه داشتن کف آغل، افزایش تهویه و مدیریت بستر.
• نظارت بر کیفیت آب شرب دام برای جلوگیری از آلودگی محیط و دستگاه‌ها.
  این موارد در مطالعات مرتبط نشان داده‌اند که تأثیر زیادی در بهبود کیفیت شیر دارند [1].

ج) آموزش و توانمندسازی نیروی انسانی

• برگزاری دوره‌های آموزشی دوره‌ای برای کارگران جهت ارتقای دانش بهداشتی
• ایجاد انگیزه برای رعایت استانداردها از طریق پاداش و ارزیابی عملکرد
  مطالعات علمی ارتباط مستقیم سطح آموزش و رفتار نیروی کار با کیفیت بهداشتی شیر را نشان می‌دهد [1].

4. اهمیت کیفیت شیر در زنجیره تولید تا مصرف

بهبود کیفیت شیر نه فقط بر سلامت مصرف‌کننده تأثیر دارد، بلکه باعث ارتقای ارزش اقتصادی شیر، کاهش رد شدن در آزمایش‌های کیفیت، افزایش اعتماد مشتری و حتی امکان دسترسی به بازارهای صادراتی با استانداردهای بالاتر می‌شود.

نتیجه‌گیری

تحقیقات علمی در ایران نشان می‌دهد که کیفیت بهداشتی شیر به طور مستقیم به اقدامات مدیریتی و سطح بهداشت در مزرعه بستگی دارد. با اجرای پروتکل‌های استاندارد، به‌کارگیری مواد پاک‌کننده مناسب، ارتقای آموزش کارکنان و مدیریت صحیح محیط، می‌توان بار باکتریایی شیر را کاهش داد و در نتیجه کیفیت محصول را افزایش داد. این امر نه تنها سلامت مصرف‌کننده را تضمین می‌کند، بلکه سودآوری و پایداری اقتصادی گله‌های شیری را نیز بهبود می‌بخشد.

منابع

1. Soleimani-Rahimabad F., Sadeghi-Sefidmazgi A., Pakdel A., Rahbar R., Bewley J. M. Farm management and economic factors associated with bulk tank total bacterial count in Holstein dairy herds in Iran. Journal of Dairy Research. 2023.
   این مطالعه علمی عوامل مدیریت مزرعه و بهداشت را که با بار باکتریایی شیر ارتباط دارند، تحلیل کرده است. (Cambridge University Press & Assessment)